Artesis Hogeschool Antwerpen

Het wetenschappelijk onderzoek aan het Departement

Conform haar algemene Missie en visie (zie www.artesis.be/vertalertolk/algemene-info/missie-en-visie.htm) hecht het Departement groot belang aan de integratie van wetenschappelijk onderzoek in het onderwijs). Als fundamenteel onderdeel van het academiseringsproces wordt steeds meer wetenschappelijk onderzoek — zowel de recente ontwikkelingen binnen betrokken vakgebieden in het algemeen als het wetenschappelijke onderzoek van betrokken personeelsleden — geïncorporeerd in het leerproces van de student. Tevens worden de student technieken en methoden aangeleerd die hem toelaten op begeleid zelfstandige wijze wetenschappelijk onderzoek te verrichten.

Het Departement wenst zich zowel nationaal als internationaal te onderscheiden door toonaangevend onderwijs waarin vernieuwing op onderwijs- en onderzoeksgebied centraal staat, en op die wijze in te spelen op maatschappelijke ontwikkelingen. Een optimale integratie van wetenschappelijk onderzoek in het onderwijsaanbod is een essentiële pijler van de academisering, die het Departement toelaat binnen afzienbare tijd en met een specifiek onderwijs- en onderzoeksprofiel deel uit te maken van de Universiteit Antwerpen.

Het Departement streeft ernaar uit te groeien tot een volwaardige onderzoekspartner, op nationaal en internationaal vlak, binnen het ruime domein van de vertaal- en tolkwetenschap zoals hierna omschreven. Het wetenschappelijke tijdschrift Linguistica Antverpiensia – New Series dat door het Departement wordt uitgegeven, geldt hierbij als boegbeeld.

Het onderwerp van de vertaal- en tolkwetenschap

Vertaalwetenschap (met inbegrip van de tolkwetenschap) is een ‘interdiscipline’ die het fenomeen "vertalen" en/of "tolken" bestudeert in al zijn diversiteit en daarvoor gebruik maakt van onderzoeksbenaderingen uit verschillende takken van de humane wetenschappen. Zij past deze hierbij aan aan haar eigen onderzoeksobject en onderzoeksvragen.

Sommige benaderingen binnen de vertaal- en tolkwetenschap vallen onder de noemer van de toegepaste taalkunde of maken gebruik van concepten en paradigma’s die hun oorsprong vinden in de (toegepaste) linguïstiek, sommige maken gebruik van benaderingen uit de culturele studies, sociologie, literatuurstudie, antropologie, … Zoals Malmkjaer (2003:5) schrijft: het is niet omdat een studieobject een talig object is dat men het vanuit een linguïstische hoek moet benaderen – om het even welke tekst kan vanuit veel verschillende hoeken bestudeerd worden: historische, sociologische, socioculturele, sociopolitieke enz., zelfs zonder naar linguïstische concepten en classificaties te verwijzen.

Anderzijds betekent dit niet dat de onderzoeksdomeinen van de culturele communicatie, sociologie, antropologie, geschiedenis, literatuurwetenschap enz. automatisch ook het onderzoeksdomein van de vertaal- en tolkwetenschap worden. Taal is wel een sociaal fenomeen dat onlosmakelijk verbonden is met cultuur en de betekenis die met taalkundige middelen gegenereerd wordt, is altijd cultuurgebonden (House 2003:92). De focus van vertaalwetenschappers is echter niet die cultuur of die socio­culturele fenomenen op zich, maar de vertaling / het tolken zelf en de manier waarop teksten en met name vertaalde teksten mede door die cultuur bepaald of gegenereerd worden. Of, volgens een andere trend, de manier waarop vertalingen (schriftelijk of mondeling) ook een bron van informatie zijn over de cultuur die ze genereert. Hermans (o.a. 1999) stelt dat vertalingen ons meer vertellen over de vertaler / tolk en zijn cliënt dan over de brontekst; vertalingen zijn een bron van informatie over hoe naties en culturen zich tegenover elkaar verhouden. Cultuur wordt hier niet meer gebruikt om vertalingen te verklaren, vertalingen worden nu ook gebruikt om culturen te verklaren. Hoe dan ook, de focus van het onderzoek dat zich vertaal- en tolkwetenschap noemt, ligt op de wederzijdse relatie tussen de teksten (schriftelijk of mondeling) gegenereerd door een cultuur/culturen en hun wisselwerking met het functioneren van die cultuur/culturen an sich. Zowel het concept ‘tekst’ als het concept ‘vertaling’ kunnen hierbij immers een erg ruime invulling krijgen aangezien mede door de recente socio-economische en technologische ontwikkelingen het verschil tussen ‘vertalen’ en ‘schrijven’ soms klein wordt, en aangezien teksten op papier meer en meer, zij het uiteraard niet volledig, verdrongen worden door audiovisuele teksten, teksten bestemd voor internet, etc.

Het onderzoek aan het Departement en de vertaal- en tolk­wetenschap

De opleidingen die het Departement Vertalers en Tolken aanbiedt zijn “Bachelor in de Toegepaste Taalkunde”, “Master in het Vertalen” en “Master in het Tolken”. Die benamingen zijn gedeeltelijk historisch gegroeid, maar de opleidingen moeten geplaatst worden binnen het hierboven geschetste onderzoeksdomein van de vertaalwetenschap in al haar diversiteit. Het belang van de nexus onderzoek/on­derwijs impliceert in eerste instantie dat het aan het Departement verstrekte vertaal- en tolkonderwijs moet ondersteund worden door onderzoek in het domein van de vertaal- en tolkwetenschap. Gezien de omvang en de diversiteit van dit domein, moeten er echter keuzes gemaakt worden. Vandaar dat het Departement een aantal ‘onderzoekszwaartepunten’ vooropstelt: het is onmogelijk om het volledige domein van de vertaal- en tolkwetenschap te beslaan. Daar staat tegenover dat de onderzoeksvelden die niet binnen deze zwaartepunten vallen, niet verwaarloosd mogen worden. Deze vallen daarom onder de noemer ‘opleidingsgerelateerd onderzoek', die verder wordt gedefinieerd. Ten slotte bestaat er aan het Departement ook 'individueel onderzoek'. In de hiernavolgende paragrafen worden deze drie vormen van onderzoek aan het Departement verder gespecificeerd.

De vier onderzoekszwaartepunten van het Departement Vertalers en Tolken (2005-2011) zijn:

— Audiovisuele vertaling

— (Meertalige) technische communicatie (ENEX-communicatie)

— Over de grenzen van de tekst: literatuur en/in vertaling

— Sociale en interculturele communicatie (toegevoegd in 2008)

Binnen deze onderzoekszwaartepunten, die verder worden omschreven in bijlage, kunnen en moeten diverse projecten ondergebracht worden die de noodzakelijke output van de zwaartepunten verzekeren. Dit is noodzakelijk om de besteding van academiseringsmiddelen te verantwoorden. Ieder onderzoekszwaartepunt telt minstens één project, naast input van individuele onderzoekers. De onderzoekszwaartepunten ondersteunen ook het onderwijs dat het Departement organiseert, met name in de Master in het Vertalen en de Master in het Tolken.

Opleidingsgerelateerd onderzoek is onderzoek dat duidelijke inhoudelijke banden vertoont met de opleidingsonderdelen die in de drie opleidingen aangeboden worden ter ondersteuning van de specificiteit van de opleiding. In strikte zin slaat de term "opleidingsgerelateerd onderzoek" dan ook op de vele onderzoeksdomeinen waarop de vertaal- en tolkwetenschap een beroep doet en/of waaraan de vertaal- en tolkwetenschap bijdragen levert (zie hoger: Het onderwerp van de vertaal- en tolkwetenschap, p. 4). In strikte zin heeft opleidingsgerelateerd onderzoek steeds als invalshoek die van de (toegepaste) taalkunde, culturele studies, literatuurwetenschap, als context voor de vertaal- en tolkwetenschap. Als men de term 'opleidingsgerelateerd onderzoek' in ruime zin interpreteert, impliceert hij echter ook alle andere onderzoeksdomeinen die in de opleidingen aan bod komen en essentieel zijn voor die opleidingen, maar buiten de vertaalwetenschap en aanverwante disciplines vallen (bv. filosofie, economie, recht, …). Het spreekt voor zich dat in een academische bachelor en master ook deze opleidingsonderdelen minstens dienen te steunen op een aantoonbare kennis van het recente onderzoek ter zake, af te leiden uit het gebruikte studiemateriaal en de bibliografie bij de cursussen die het betrokken personeelslid ontwikkelt. Maar het spreekt evenzeer voor zich dat het Departement geen financiële ondersteuning kan bieden aan opleidingsgerelateerd onderzoek in die ruime zin, d.i. daar waar het niet behoort tot de vertaalwetenschap noch tot de vele onderzoeksdomeinen waarop de vertaalwetenschap een beroep doet en/of waaraan de vertaalwetenschap bijdragen levert.

Persoonlijk onderzoek, ten slotte, is niet opleidingsgerelateerd zoals hierboven beschreven. Het heeft betrekking op onderzoeksvelden die wel relevant zijn binnen de ruime context van de disciplines waarbinnen de opleiding fungeert, maar heeft geen rechtstreekse inhoudelijke band met het verstrekte onderwijs. Dergelijk onderzoek, dat vaak in het verlengde ligt van het doctoraat (bv. in de taalkunde of in de letterkunde) dat betrokken personeelslid behaalde kan uiteraard wel en wordt ook kwantitatief geapprecieerd (d.i. opgenomen in lijsten allerhande en in de academische bibliografie) in functie van kwaliteitsoutput en (inter)nationale uitstraling, maar wordt niet financieel ondersteund door het Departement.

Bovenstaande definiëringen van het onderzoek aan het Departement zijn noodzakelijk als het Departement zich wil profileren ten opzichte van departementen taalkunde, literatuurwetenschap, sociologie, enz. Het Departement moet een specifiek profiel uitbouwen dat complementair is aan dat van andere departementen, als het de zgn. inkanteling in de universiteit met succes wil volbrengen. Deze benadering past bovendien in het ruimere kader van de Missie (zie hoger: Missie en visie van het Departement, p. 4) die de opleiding vooropgesteld heeft. Daarom worden onderzoeksactiviteiten m.b.t. de hierboven gedefinieerde onderzoekszwaartepunten positief gediscrimineerd bij het toekennen van onkostenvergoedingen verbonden aan het bijwonen of het organiseren van wetenschappelijke bijeenkomsten (zie verdere bepalingen in het departementale “actieplan” onderzoek).