Artesis Hogeschool Antwerpen - Koninklijk Conservatorium - Onderzoek

Onderzoek aan het Koninklijk Conservatorium Antwerpen: geen ivoren toren

Ondanks het eerder strenge, hagelwitte uiterlijk van de kunstcampus deSingel, was het begrip “ivoren toren” zelden minder toepasselijk. Het onderzoek binnen de opleiding Muziek brengt integendeel een bruisende waaier aan artistieke en pedagogische activiteiten met zich mee, waarbij onderzoek binnen het Koninklijk Conservatorium zelden dode letter blijft, maar integendeel tot levendige muzikale ontdekkingen en belevenissen leidt.

De laatste jaren heeft het onderzoek in het Koninklijk Conservatorium een hoge vlucht genomen. Zowel in de opleidingen Drama als Muziek worden er in kader van de academisering van de kunstopleidingen diverse onderzoeksprojecten uitgewerkt, die in het tijdschrift Forum op regelmatige basis inhoudelijk aan bod komen. Vanaf het academiejaar 2006-2007 werd er bovendien actief naar gestreefd de betrokkenheid van de opleidingen en haar studenten in de diverse onderzoeksprojecten concreet vorm te geven, en het onderzoek in het Departement een structuur te geven die precies deze betrokkenheid als voornaamste doelstelling voorop stelt. Er werd een departementale Onderzoeksraad gevormd, waarvan de twee onderzoeksgroepen –Muziek enerzijds, Drama anderzijds– uit praktische overwegingen regelmatig apart vergaderen. In beide onderzoeksgroepen wordt gestreefd naar een zo groot mogelijke synergie tussen onderzoek en onderwijs, maar omwille van het verschillende karakter van de opleidingen is voorlopig een aparte benadering aangewezen. Uiterlijk met de realisatie van de nieuwe vleugel aan de Kunstcampus –wanneer de drie afdelingen van het Koninklijk Conservatorium naar deSingel zullen verhuizen– zal de Onderzoeksraad als een eenheid het onderzoeksbeleid bepalen en uitvoeren.

Beleidsprincipes academisering
Op internationaal vlak werd er op impuls van de Association Européenne des Conservatoires, Académies de Musique, et Musikhochschulen (AEC) –de internationale werk- en referentiegroep rond de Bolognaverklaring– overeengekomen over de “Distinctive characteristics, Modes of Learning and Learning Outcomes”, wat betreft het eerste en tweede cyclusonderwijs van professionele muziekopleidingen. Dit vormde voor het Departement de aanleiding om over een concrete werkwijze te besluiten aangaande academisering; onderzoeksprojecten enerzijds, en de implementatie van onderzoek in de curricula anderzijds. Wat betreft Drama is er geen vergelijkbaar internationaal orgaan, maar konden -mutatis mutandis- dezelfde beleidsprincipes gehanteerd worden. Wat betreft de concrete uitvoering van de onderzoeksprojecten, en het opstellen van de procedure en modaliteiten verleende de Departementsraad delegatie aan het Departementshoofd.

In eerste instantie werden er twee projectgroepen samengesteld –als onderdelen van de Werkgroep Academisering Kunsten van de AUHA–, bestaande uit vertegenwoordigers van het departement, de universitaire partners en de podiumkunstensector, met het oog op beleidsvoorbereiding aangaande onderzoeksexpertise en de implementatie van onderzoek in de opleidingen. De opdracht van de projectgroepen (cf. Academiseringskader van de associatie, goedgekeurd door het Uitvoerend College (UC) op 2005-06-15) bestond erin via referentiële analyse van de opleidingen te komen tot aangepaste opleidingsprofielen. Op korte termijn werd, op het niveau van de projectgroepen, elke te academiseren opleiding ten gronde geanalyseerd. Dit gebeurde ter ondersteuning voor een uitgeschreven opleidingsprofiel, door de hogeschool en academiserende universiteit op te volgen. Dit profiel bevat ook de eindkwalificaties en –competenties, en is geënt op de facetten en criteria die door het accreditatiekader onder het onderwerp ‘Programma’ zijn voorzien. Vertegenwoordigers uit het werkveld worden hierbij betrokken.
Het vastleggen van een opleidingsprofiel gebeurt:
- in relatie tot het behalen van de accreditatie;
- refererend naar verwante of gelijkaardige academische opleidingen in binnen- en buitenland;
- met ondersteuning van de universiteit in functie van vorm en inhoud; en
- in gezamenlijkheid voor opleidingen van studiegebieden die op meer dan één hogeschool van de associatie worden georganiseerd om tot identieke profielen per opleiding te komen.

Onderzoeksdomeinen

Wat onderzoek in verband met de kunsten aangaat is een tripele benadering van een artistieke onderzoeksvraag mogelijk:
-  onderzoek “over” de kunsten, toegankelijk voor academische én artistieke vorsers;
-  onderzoek “met” de kunsten, toegankelijk voor academische vorsers in samenwerking met artistieke onderzoekers, of vice versa;
-  onderzoek “in” de kunsten, toegankelijk voor artistiek onderlegde researchers.

De band met een artistieke uitvoeringspraktijk is in deze drie domeinen aanwezig, maar het drievoudig onderscheid wijst op een verschillende -en toenemende- mate van intense verbondenheid met de artistieke praxis.

De Onderzoeksraad van het Koninklijk Conservatorium (Artesis Hogeschool Antwerpen) formuleerde vier overkoepelende onderzoeksdomeinen voor Muziek en Podiumkunsten, waarbinnen het onderzoek binnen het Conservatorium kan plaats vinden: analyse en stijlonderzoek, kunsthistorisch-contextueel onderzoek, praktijk georiënteerde kunstwetenschap en podiumkunst(ped)agogie.

1    De praktijk-georiënteerde kunstwetenschap (onderzoek in de kunsten) groepeert onderzoek naar toepassing, verbetering, specialisatie of verruiming van de actuele muziekuitvoering en/of dramavoorstellingen. Het bestudeert het creatieve proces van het uitvoeren of componeren, of van de ontwikkeling van een theatervoorstelling en toetst die aan de perceptie van de toehoorders/schouwers. Bijvoorbeeld een onderzoek naar nieuwe uitvoeringswijzen van het klavierwerk van J.S. Bach, het zoeken naar nieuwe expressievormen binnen kleinkunst, of het realiseren van een nieuwe compositie volgens originele en onderzochte componeerprincipes.

2    Het analytisch en stilistisch gestuurd gedeelte (onderzoek over de kunsten) stelt de podiumkunst centraal, en relateert haar onderzoeksresultaten meestal aan een artistieke interpretatie. Bijzondere aandacht wordt besteed aan nog niet eerder of minder bestudeerd artistiek repertoire dat vaak via een kritisch/wetenschappelijke editie wordt ontsloten (bijvoorbeeld de vroege Italiaanse opera; miscomposities in de Zuidelijke Nederlanden ca. 1650-1750; Europese harmoniummuziek in de negentiende eeuw; muziek van Vlaamse componisten; muziek en semiotiek). Dit onderzoeksdomein valt voor een groot stuk samen met de musicologie en/of theaterwetenschappen.

3    Bij het kunsthistorisch-contextueel onderzoek (onderzoek over de kunsten) worden de podiumkunsten in hun breder contemporain kader gesitueerd (socio-cultureel, bijvoorbeeld via consumptieveranderingen) en daardoor ook beter begrepen. Zo detecteert dit ruimer historisch kader een aantal mechanismen die aan de basis liggen van het (historisch) uitvoeringsproces. Binnen Drama vond zo bijvoorbeeld uitgebreid onderzoek plaats naar onder meer de geschiedenis van de Antwerpse theaters, binnen muziek naar de ontstaansgeschiedenis van het Leuvense Lemmens Instituut. Dit onderzoeksdomein heeft veel affiniteit met (kunst)geschiedenis en -sociologie.

4    De (ped)agogische podiumkunstwetenschappen (onderzoek met de kunsten) bundelen onderzoek met betrekking tot het onderricht en de agogiek van podiumkunstendisciplines. Dit onderzoeksdomein is verwant aan de sociale en culturele agogiek, en de pedagogische wetenschappen. Bijvoorbeeld een nieuwe methode van onderricht van reguliere vakken in het secundair onderwijs aan de hand van muzikale of danspraktijk, of theaterwerk met inclusieve doelgroepen

Structuur Departementaal Onderzoeksbeleid

De concrete uitwerking van een onderzoeksbeleid, de uitvoering van de onderzoeksprojecten, en het opstellen van de procedure en modaliteiten behoort tot de bevoegdheden van het Departementshoofd, daartoe gedelegeerd door de departementsraad. Zij laat zich wat betreft het algemeen artistiek en maatschappelijk kader adviseren door twee projectgroepen, en voor de concrete invulling van het onderzoeksbeleid door de departementale onderzoeksraad enerzijds, en door de coördinator onderzoek anderzijds.

Departementale Onderzoeksraad
De onderzoeksraad vergaderde voor het eerst op 23 oktober 2006. Zij bestaat uit leden van het onderwijzend personeel en de artistieke directie, de bibliothecaris en het departementshoofd. Eugeen Schreurs was bereid het voorzitterschap op zich te nemen, Kevin Voets is secretaris. De taak van de Onderzoeksraad is drieledig:
-het bewaken van de band tussen onderzoek en artistieke praxis;
-stimuleren dat onderzoek idealiter vertrekt vanuit de inhoud van de opleiding;
-zelf onderzoek initiëren (vanuit en via de diverse werkgroepen).

Kort samengevat: het onderzoek voor en door docenten structureren, onderzoek voor en door studenten vorm geven en evalueren, en de kruisbestuiving tussen beide genoemde onderzoekstypes bewaken. Het is deze kruisbestuiving die de speerpunt vormt van het onderzoeksbeleid van Conservatorium Antwerpen: een maximale betrokkenheid realiseren van vorsers, docenten én studenten in de diverse onderzoeksprojecten.

Het eerste punt is van doorslaggevend belang: hoe meer raakvlakken er bestaan tussen het onderzoeksproject en de reguliere activiteiten van de opleiding, hoe meer kans de aanvraag maakt om gehonoreerd te worden.

De Nexus Onderwijs & Onderzoek (WOM, WHAM, bibliotheek)

De werkgroepen van de opleiding Muziek vormen de pleisterplaatsen bij uitstek om de beoogde kruisbestuiving tussen onderzoeksprojecten enerzijds, en de activiteiten van de opleiding anderzijds, te realiseren. Het is evident dat de bibliotheek een voorname plaats inneemt wat betreft initiëren en begeleiden van onderzoeksprojecten; minder voor de hand liggend is echter de actieve manier waarop ze studenten en docenten betrekt in het lopend onderzoek. Het best wordt dit geïllustreerd aan de hand van een aantal voorbeelden.

De WOM (Werkgoep Oude Muziek) wil via bijzondere projecten en workshops verschillende aspecten uit de uitvoeringspraxis en theorie van de Oude Muziek belichten. De WOM-voorzitter is Frank Agsteribbe. Oude Muziek verwijst naar de periode uit de muziekgeschiedenis van de late Middeleeuwen tot de late barok, maar ook de specifieke uitvoeringspraktijk van bijvoorbeeld de klassieke componisten en vroege romantici (Mozart, Schubert) komt hier voor het voetlicht. De WOM zet artistieke projecten, masterclasses en samenwerkingen op touw, en initieert of coördineert ook een aantal onderzoeksprojecten met betrekking tot oude muziek.

Er wordt bijzondere aandacht besteed aan eigentijdse muziek in de WHAM (Werkgroep Hedendaagse en Actuele Muziek), onder voorzitterschap van Luc Van Hove en Wim Henderickx. De werkgroep werd in eerste instantie opgericht om werken die voortkomen uit de compositieklas uit te voeren. Daarnaast wordt er ook jaarlijks een WHAM-ensemble opgericht (Ensemble XXI) dat een selectie aan interessante actuele composities bestudeert qua uitvoeringspraktijk en specifieke stijl, en deze uitvoert. Er worden ook kleinere kamermuziekformaties gevormd rond een bepaald thema, of een bepaalde componist, rakend aan hedendaagse muziek. Deze uitvoeringen kaderen gedeeltelijk binnen de projecten van het conservatorium. Er worden ook masterclasses georganiseerd, en jaarlijks twee componistendagen.

Vanaf 2008-2009 wordt er een werkgroep rond Romantische Muziek in het leven geroepen, de Missing Link. Bedoeling is gelijkaardig aan de WOM en WHAM, maar dan met betrekking tot de negentiende-eewse muziek en orkestmuziek. Voorzitter is Jan Dewilde.
De drie werkgroepen hebben als gemeenschappelijke missie de verwevenheid tussen onderzoek en uitvoeringspraktijk -hetzij door docenten, hetzij door studenten, al dan niet in onderlinge samenwerking- concreet uit te werken.

Tenslotte neemt de bibliotheek een unieke plaats in het geheel van onderzoeksactiviteiten: daar waar een bibliotheek traditioneel een eerder gesloten positie inneemt, grijpt de conservatoriumbibliotheek elke gelegenheid actief aan om studenten te informeren over, en te betrekken in, lopende onderzoeksprojecten. Zo was er op 28 maart 2007 een studiedag in de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde te Gent “Woord en Muziek. Vlaamse en internationale liedkunst op poëzie van Guido Gezelle. Naar aanleiding van het onderzoeksproject “Woord en Muziek: een cultuurhistorische analyse en muzikale analyse van de Gezellecomposities uit de bibliotheek van het Koninklijk Vlaams Conservatorium, getoetst aan de uitvoeringspraktijk” (P. Couttenier, J. De Beenhouwer, J. Dewilde). Verschillende docenten en studenten van de opleiding namen hieraan deel.
De bibliotheek heeft primordiaal een ondersteunende en facilitaire functie voor onderwijs en onderzoek binnen het departement. Daarenboven moet een hogeschoolbibliotheek in het kader van de academisering van het hoger onderwijs, een kenniscentrum zijn dat studie, onderwijs en wetenschappelijk en artistiek-wetenschappelijk onderzoek ondersteunt én mee aanstuurt. In de eerste plaats gebeurt dit door het ter beschikking stellen van diverse bronnen aan studiemateriaal (boeken, partituren, (elektronische) tijdschriften, databases…). Naast het bijzonder ruime, algemene aanbod dat zowel onderwijs als onderzoek moet dienen, worden ook werken verworven in functie van één specifiek onderzoeksproject.
Naarmate de ongemeen rijke historische collectie van de conservatoriumbibliotheek verder wordt ontsloten, dienen zich steeds meer onderzoeksthema’s uit de eigen collectie aan. Zo bevat het in de bibliotheek bewaarde erfgoed bijzonder waardevol en vaak uniek materiaal voor verschillende onderzoeksdomeinen, zoals stijlonderzoek en analyse, muziekhistorisch-contextueel onderzoek, historische muziekpedagogie en onderzoek naar de historische uitvoeringspraktijk. Het bewaarde erfgoed is overigens erg hybride naar vorm en inhoud: partituren (in manuscript en druk), losse boeken, historische bibliotheekcollecties, historische tijdschriften, archiefbestanden, foto’s, prenten, gravures, schilderijen, sculpturen, medailles, filmopnamen, historische muziekopnamen (wassen rollen, 78 toeren-platen en lp’s), muziekinstrumenten… Aangezien de vroegste stukken uit de dertiende eeuw en de veertiende eeuw stammen, wordt zowat de hele muziekgeschiedenis bestreken.
Vanuit de bibliotheek worden actief onderzoeksthema’s en -objecten uit de (historische) collectie aan docenten en studenten aangereikt. Bovendien ontwikkelt de bibliotheek zelf ook onderzoeksprojecten, niettegenstaande geen enkel personeelslid gemachtigd is om als promotor op te treden. Het is de intentie om die dubbele functie van de bibliotheek verder te ontwikkelen: ondersteunend informatie-, documentatie- en kenniscentrum enerzijds, proactief onderzoekscentrum anderzijds.